รูปแบบการพัฒนาวัดตามหลักนิเวศวิทยาเชิงพุทธ กรณีศึกษา : วัดส่งเสริมการจัดการสิ่งแวดล้อมระดับดีเยี่ยม

Abstract

          บทความวิจัยเรื่องนี้ มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดหลักนิเวศวิทยาเชิงพุทธ 2) เพื่อศึกษากระบวนการพัฒนาวัดตามหลักนิเวศวิทยาเชิงพุทธและ 3) เพื่อเสนอรูปแบบการพัฒนาตามหลักนิเวศวิทยาเชิงพุทธ การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยแบบผสมผสานทั้งวิจัยเชิงเอกสาร และการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บข้อมูลโดยการสัมภาษณ์เชิงลึกประชากร จำนวน 5 กลุ่ม คือ (1) กลุ่มที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาวัด (2) ผู้เชี่ยวชาญด้านพระพุทธศาสนา (3) นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อม (4) นักวิชาการด้านวัฒนธรรม (5) นักวิชาการด้านศาสนา   รวมทั้งสิ้น 21 รูป/คน ในพื้นที่ที่เป็นกรณีศึกษา 3 วัด คือ (1) วัดร่ำเปิง (ตโปทาราม) อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ (2) วัดสันป่ายาง อำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย (3) วัดป่าเห็ว อำเภอเมือง จังหวัดลำพูน

          แนวคิดนิเวศวิทยาเชิงพุทธ  ผลการวิจัยพบว่า พุทธศาสนาเป็นศาสนาที่เกิดขึ้นโดยการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าเมื่อประมาณ 2,600 กว่าปีมาแล้ว หลักคำสอนเป็นแนวทางการดำเนินชีวิตที่มุ่งพัฒนาขัดเกลาพฤติกรรม จิตใจ และฝึกฝนสติปัญญาเพื่อให้มองเห็นโลก (สิ่งแวดล้อม) และชีวิตตามความเป็นจริง มองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างตัวมนุษย์กับธรรมชาติอย่างกลมกลืนแนบแน่น โดยมองว่ามนุษย์เกิดขึ้นโดยธรรมชาติทั้งทางร่างกายซึ่งประกอบด้วยธาตุ 4 และ  ทางจิตใจ ซึ่งต่างก็เปลี่ยนแปลงไปตามกฎของธรรมชาติหรือที่เรียกว่าไตรลักษณ์ และอิงอาศัยพึ่งพากันอยู่อย่างกลมกลืนกับธรรมชาติตามหลักแห่งอิทัปปัจจยตา

          กระบวนการพัฒนาวัดตามหลักนิเวศวิทยาเชิงพุทธ ผลการวิจัยพบว่า ทั้ง 3 วัด มีการวางแผนในการดำเนินการพัฒนาวัดด้านสิ่งแวดล้อม มีเป้าหมายของการพัฒนาวัดที่ชัดเจนที่สำคัญคือผู้นำต้องกล้าหาญในการพัฒนาและนำคนในวัดได้แก่ พระสงฆ์ สามเณร แม่ชี โยคี และประชาชน ร่วมกายและร่วมใจในการพัฒนาวัด สำหรับปัจจัยที่ส่งผลต่อความสำเร็จของ การพัฒนาวัด ประกอบด้วย 3 ปัจจัย ได้แก่ปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมภายในวัด และปัจจัยด้านผู้นำมีวิสัยทัศน์ในการพัฒนาสิ่งแวดล้อมภายในวัดและปัจจัยด้านการสร้างเครือข่ายสนับสนุน ได้แก่ พลัง “บวร” บ้าน วัด และโรงเรียน (ส่วนงานราชการ) ผลสำเร็จของการพัฒนาวัดมาจาก 3 ด้าน คือ ด้านพื้นที่ทางกายภาพ ความสะอาด ความร่มรื่น  ด้านพื้นที่ทางสังคม วัดเป็นสถานที่สำคัญในการทำกิจกรรมทางพระพุทธศาสนาและแหล่งเรียนรู้ในชุมชน และด้านพื้นที่ จิตวิญญาณ วัดเป็นแหล่งพัฒนาด้านจิตใจ เป็นสถานที่รมณียสถานเหมาะแก่การพัฒนาจิตใจและปัญญา

          สำหรับรูปแบบการพัฒนาวัดตามหลักนิเวศวิทยาเชิงพุทธ ผลการวิจัยพบว่า มี 4 รูปแบบ คือ 1) กำหนดแนวคิดและประเด็นการพัฒนาวัดตามหลักนิเวศวิทยาเชิงพุทธ     2) การมีส่วนร่วมของคนในวัดและประชาชนในชุมชน 3) มีการกำหนดแผนการพัฒนาวัด เพื่อความสะอาด สว่าง สงบ และ 4) มีการเสริมสร้างเครือข่ายขับเคลื่อนด้วยพลังบวร (บ้าน วัด และโรงเรียน)